فهرست چیست؟ فهرست نگار کیست؟ (2)
یکشنبه ۲ آبان ۹۵ ساعت ۲۳:۱۶
0 نظر
گفتگوها
سید احمد اشکوری
فهرست چیست؟ فهرست نگار کیست؟ (2)

. كتاب‌شناسي، نسخه‌شناسي. دو بخش اساسي كار فهرست‌‎نگار مي‌باشد و وظيفه‌ي اوستكه اين دو موضوع مهم را در نگارش خود ارائه دهد. خلط بين اين دو امكانا سبب گمراهي مراجع كننده شود، پس بايد جدا از يكديگر باشند. معلومات مربوط به هريك از آن‌ها دقيقا در بخش خاص خود قرار گيرد تا جوينده خواسته‌ي خود را بدون مشكل بيابد. بسيارند محققاني كه كتاب مورد نظر خود را مي‌شناسند و نياز به شناسايي مجدد ندارند، نياز آنان شناخت نسخه و ويژ‌گي‌هاي آن است و با جداساختن اين دو بخش كارشان آسان مي‌شود

6. اختصار و گويايي. اختصار در هر نوشتاري مطلوب و نيكو است اگر سبب نارسايي عبارت و گنگي مطلب نباشد. جمله‌پردازي‌هاي غيرلازم و بازي با الفاظ به روش اديبان براي ارائه‌دادن قدرت نويسندگي يا بزرگ‌ نشان‌ دادن كار، بيرون از محدوده‌ي كار فهرست‌نگار است. عرضه معلومات ضروري مربوط به كتاب و نسخه با عباراتي كوتاه و گويا از هنرهاي قابل تقدير نگارندگان فهرست است.

7. محتوا و روش علمي فرهنگي و انگيزه نگارش كتاب گزارش شود. با بيان امتياز آن اگر داراي امتياز خاصي باشد. در تحقق اين هدف خواندن و بررسي دقيق مقدمه‌ي مؤلف لازم است اگر روش كار خود را در مقدمه‌اش توضيح داده باشد و نمي‌توان بدون بررسي دقيق پيش‌گفتارها پيرامون مطالب كتاب قضاوت صحيح نمود. اما اين توجه بدين معني، اين نيست كه مرور بر ابواب و فصول كتاب ضرورت نداشته باشد. بلكه دقيق در محتواي كتاب، مخصوصا كتاب‌هاي تازه‌يافته و شناخته‌نشده،‌ بسيار لازم مي‌باشد. همچنين بايد تقسيم‌بندي كتاب از حيث ابواب و فصول و عناوين اين‌چنيني ديگر، و خصوصيات تاريخي آن يادآوري شود تا جويندگان با آگاهي كامل كتاب را بشناسند و بتواند آن‌چه را كه مي‌طلبد بيابد.

8. فهرست‌نگار بايد با انگيزه خدمت به دانش كار خود را سامان دهد. هدف او بالندگي فرهنگ صحيح باشد، دانش را چنان كه بايد و شايد عرضه كند. اگر هدف كسب ماده يا طلب شهرت و انگيزه‌هاي اين‌چنيني باشد، كار خود را ناتمام يا شتابزده عرضه مي‌كند. و طبعا شتابزدگي داراي پيامدهاي ناخوشايند مي‌باشد و در نتيجه كارش مورد اعتماد نخواهد بود.

***

روشي كه پس از تجربه‌هاي مكرر براي فهرست‌نگاري خودم انتخاب كرده‌ام و مورد قبول اهل نظر در اين فن قرار گرفته و گروهي از فهرست‌نگاران جوان بدان شيوه فهرست‌هاي خود را تنظيم مي‌كنند، چنين است: كتاب‌شناسي با سطرها و حروفي معمولي در بخش جدا،‌ نسخه‌شناسي با سطرهاي كوتاه‌تر و حروف ريزتر در بخشي ديگر:

در بخش كتاب‌شناسي اين مسائل در مدّ نظر خواهد بود:

الف) نام كتاب آن‌چنان‌كه مؤلف ناميده است. اگر كتاب مورد بررسي نام خاصي از نگارنده‌ي آن ندارد مناسب‌ترين نامي كه براي كتاب گفته‌اند يا فهرست‌نگار صلاح مي‌داند، انتخاب مي‌شود. نام بعضي كتاب‌هاي داراي نكته‌هاي ادبي ظريفي است كه با تغيير اندك آن نكته‌ها را تداعي نمي‌كند.

ب)  در رديف نام كتاب لغت و موضوع آن. اگر كتاب امكان قرارگرفتن در چند موضوع باشد، موضوعي كه بيشتر بدان پرداخته شده باشد انتخاب مي‌شود. البته كتاب‌هايي يافت مي‌شود كه داراي موضوع خاصي نيستند و مؤلف بر آن بوده كه فوايد گوناگوني فراهم آورد بدون نظمي منظم و ترتيبي مرتب و تبويب و فصل‌بندي، به عنوان «متفرقه» ياد مي‌شوند.

ج) معرفي محتواي كتاب. چه هدفي را مؤلف پي‌گيري مي‌كند و كار وي چه ويژگي يا كاستي دارد، اسكلت‌بندي كتاب چگونه است، داراي ابواب يا فصولي چند مي‌باشد و عناوين آن‌ها چيست. براي چه شخصي تأليف شده يا به درخواست چه كسي نگارش يافته. تاريخ تأليف چيست. در كدام كشور يا شهر يا مدرسه يا خانقاه يا منزل شخصي تأليف شده. با حضور دانشمندي يا شخصيتي كه به نامش اشارت رفته، بوده است.

د) آغاز و انجام كتاب. به اندازه‌اي كه كتاب مورد بررسي از كتاب‌هاي مشابه جدا شوند نه نقل سطرهاي زياد از متن كتاب كه معرفي مي‌شود،‌ با نقطه‌گذاري براي جمله‌هايي كه اختصارا ياد نمي‌شوند.

در بخش نسخه‌شناسي اين نكته‌ها پي‌گيري مي‌شوند:

1. نوع خط و ارزيابي كيفيت آن. نسخ يا نستعليق يا نستعليق شكسته يا ثلث يا رقعي يا مغربي اعراب‌دار يا بدون اعراب، و اگر خط نيكو يا زيبا يا ممتاز و هنري باشد، و اگر ناخوانا يا نازيبا يا با عجله نوشته شده باشد.

2. نام كاتب. آن‌چنان‌كه در نسخه آمده است با ذكر انساب يا لقب وي. اگر نياز به توضيح اضافي مربوط به شهرت يا خصوصيات شخصي وي باشد ميان دو پرانتز نهاده مي‌شود تا نوشته‌ي وي از معلومات اضافي جدا شود.

3. تاريخ استنساخ. با ذكر روز از هفته و ماه و سال. البته تاريخ‌هاي نسخه‌ها قمري است، اگر گاه شمسي باشد با حرف «ش» و ميلادي باشد با حرف «م» مشخص مي‌شود، و اين دو تاريخ در نسخه‌هاي خطي ما بسيار اندك است.

4. جايگاه استنساخ. ده يا قريه يا شهر و كشور. مدرسه يا مسجد يا تكيه يا خانقاه يا آرامگاه و آن‌چه كه مانند اين مواضع باشد.

5. تصحيح و امتياز نسخه‌اي. اگر كتاب توسط دانشمندي خوانده شده باشد و او نشاني صحه نهاده يا بلاغ يا اجازه‌اي نوشته است با نام خواننده كتاب و نام بلاغ‌نويس و اجازه‌دهنده و شخصي كه اجازه يا بلاغ براي وي نوشته شده و تاريخ آن و سجع مهرهاي به‌كاربرده‌شده در نسخه.

6. كارهاي هنري و تزييني. چون سرلوح در صفحه اول يا حاشيه‌سازي (تشعير) و جدول‌بندي و نقاشي اشخاص يا مناظر طبيعي زرين يا آب‌ و رنگ يا ترسيم مسائل نجومي و فلكي و علوم غريبه و پزشكي و رزمي.

7. یادداشت ها. يادداشت‌هاي پراكنده و فوايد گوناگون در آغاز يا پايان نسخه يا برگ‌هاي اضافي، به نثر يا شعر و تعيين لغت آن‌ها. و هچنين تملك‌ها و نام مالكان و تاريخ تملك و نشاني اهداء كتاب و بخشودن آن با نام بخشنده و شخصي كه به وي بخشيده شده، و وقف‌نامة كتاب اگر وقف شده باشد با تاريخ وقف و مهرهاي مالكان و پي‌نوشته‌هاي وقف‌نامه‌ها.

8. عکس نمونه. عكس نمونه‌هايي از صفحه‌هاي ممتاز تاريخي يا هنري يا علمي يا بلاغ و اجازه، دنبالة معرفي نسخه‌اي كه داراي اين امتيازها باشد.

9. شماره برگ. شمارة برگ‌ها با رمز «گ»، شماره سطرها با رمز «س»، طول و عرض برگ‌ها با رمز به سانتيمتر «سم».

رسای اندیشه