نسخه‌ای از ترجمه و شرح عهدنامه‌ی مالک اشتر
سه شنبه ۱۲ مرداد ۹۵ ساعت ۱۳:۲۷
0 نظر
گزارش ها
نسخه‌ای از ترجمه و شرح عهدنامه‌ی مالک اشتر

در این گزارش، معرفی اجمالی از نسخه‌ی خطی ترجمه و شرح عهد‌نامه‌ی مالک اشتر موجود در کتابخانه‌ی مجلس توسط محمود نظری ارائه می‌گردد.

عهد‌نامه یا فرمان مالک اشتر، نامه‌ای است از امیر مؤمنان علی علیه‌السلام در باب آیین حکمرانی و حکومت‌داری خطاب به مالک اشتر(ره) در زمانی که وی را به استانداری مصر منصوب فرمودند. این فرمان مهم به تعبیر یکی از فضلا نه خطاب به مالک اشتر بلک به همه‌ی انسان‌ها در اعصار تاریخ بشریت است.

این‌ عهد‌نامه از گذشته تا کنون دارای ترجمه و شروح متعددی بوده که در کتاب‌شناسی‌ها و فهارس بدان‌ها اشاره شده که تعدادی از آن‌ها به چاپ رسیده و برخی نیز منتشر نشده است.

نسخه‌ی منحصر شماره‌ی 170 اهدایی مرحوم ناصر‌الدوله فیروز در کتابخانه‌ی مجلس از جمله ترجمه و شرح نسبتاً روان بخش‌هایی از این عهد‌نامه و مربوط به دوره‌ی صفوی است. نام پدید‌آورنده‌‌ی این اثر معلوم نیست،  اما در دیباچه یادآور شده که این ترجمه و شرح را برای ابوالفتح سلطان ابراهیم میرزا که از شاهزادگان دانش‌دوست و هنرمند عصر صفوی(مقتول به سال 984 هجری قمری) نگاشته است. در شرح حال سلطان ابراهیم میرزا ر.ک. دائرة المعارف بزرگ اسلامی،‌ ج 2،‌ صص 544-546، مدخل ابراهیم‌میرزا صفوی به قلم سیدعلی آل داوود.  

در این شرح پس از دیباچه‌ای ادیبانه‌، شارح با ذکر یک بند از عهد‌نامه‌، ترجمه‌ی فارسی آن و سپس در برخی موارد به شرح و توضیح آن بند پرداخته است.

چنانکه مرحوم استاد حائری در مجلد 21 فهرست کتابخانه‌ی مجلس، ص 129 نوشته نسخه‌ی مذکور به خط نسخ و نستعلیق حدود قرن 10 هجری دارای یک سرلوح مذهب و مرصع در صفحه‌ی اول و تمامی صفحات مجدول به قلم آب‌طلا و لاجورد است. قطع این نسخه، وزیری 5/15 در 24 سانتی‌متر و روی جلد تیماج مشکی با ترنج و نیم ترنج و لچکی سوخت با نقش گل و بوته مذهّب در زمینه‌ی لاجوردی و دارای لبه‌ برگردان(لولادار).

در اینجا جهت آشنایی و مطالعه خوانندگان دیباچه‌ی این اثر درج می‌شود:

بسم الله الرحمن الرحیم

حمد بی‌انتها حاکمی را سزد که معموری شهرستان کاینات به موجب فرمان لازم‌الاذعان اوست. و شکر بیرون از حیّز احصا عادلی را شاید که انتظام احوال سلسله اصناف موجودات به مقتضای عدل قرین‌الاحسان اوست و صلوات زاکیات و تحیات نامیات بر سلطان سریر اِصطفا و مسند‌نشین بارگاه قاب قوسین او ادنی،‌ محمد المصطفی صلی‌ الله علیه و آله ذوی القربی،‌ سادات الوری.

اما بعد،‌ معروض خواطر ارباب بصایر می‌گردد که در زمان شکفتن ازهار طرب در گلشن جان دلفکاران گوشه هجران به سبب بشارت طلوع آفتاب دولت از برج اعتدال عدالت بر ستم‌رسیدگان ظلمت‌کده وادی حرمان یعنی مژده قدوم بهجت‌لزوم شاهزاده عالم و عالمیان،  نور حدیقه الدنیا و نور حدقه‌الزمان المؤید بتأیید رب‌الارض و السماء ابوالفتح سلطان ابراهیم میرزا، نظم:

آنکه اندر بزم و رزمش هست کافی این بیان/ صاف لطفش روح‌بخش و دردِ قهرش جان‌ستان

تا ز دور چرخ زاید دور سال و ماه باد/ آفتاب عدل او را سایه امن و امان  

وقتی اتفاق افتاد که کلام بلاغت(واژه‌ای پاک شده است) و معجز‌نما،‌ تالی کلام خدا یعنی نهج‌البلاغه حضرت امیر‌المؤمنین و امام‌المتقین وسید‌الوصیین و یعسوب‌الدین، ممدوح ربّ‌العالمین و محمود سید‌‌المرسلین، علیه و علی اهل بیته‌المعصومین، افضل صلوات ‌المصلین من السابقین و اللاحقین در نظر بود و این کمینه به تأمل معانیش که مفتاح سعادت را بدست قفل غفلت از دل می‌گشود، در اثناء تصفّح اوراق آن ثانی‌المثانی نظر را گذر واقع شد بر عهدنامه‌ای که آن شاه اولیاء و سرور اوصیا در وقت فرستادن مالک اشتر النخعی رحمة الله و رضوانه علیه به حکومت و ایالت مصر به جهت وی نوشت، به خاطر کسیر این حقیر رسید که چون طبع نواب شاهزادگی مایل به عدل‌گستری و رعیت‌پروری است به جهت تیمن و تبرک آن عهد‌نامه‌ی مبارک را به حسب مقتضی وقت بر سبیل اختصار شرح فارسی نوشته تحفه سُدّه سنیه آن حضرت سازد تا به توفیق اله و امداد حضرت امیر‌المؤمنین ولی‌الله آن را نصب‌العین خود ساخته مهما امکن به مقتضای احکام آن عمل نماید و به برکت آن اقسام فتوح و ترقیات و انواع مکارم و سعادات به روزگار فرخنده‌آثار آن حضرت عاید گردد ان شاء الله تعالی....

محمود نظری

مصحح و فهرست‌نویس نسخ خطی کتابخانه مجلس